Κατάθεση ψυχής στον Θανάση Πετσάλη - Διομήδη

Του Γιώργου Ν. Παπαθανασόπουλου

* Ομιλία στα πλαίσια των διαλέξεων του Ελευθέρου Πανεπιστημίου του Δήμου Κηφισιάς, η οποία πραγματοποιήθηκε την Πέμπτη, 30 Μαϊου 2013.

 

Ευχαριστώ θερμά την κυρία Βαλάτα - Τσιάμα για την ευγενική της πρόσκληση να καταθέσω την ψυχή μου στον σημαντικό λογοτέχνη μας Θανάση Πετσάλη - Διομήδη. Είναι η πρώτη φορά που ομιλώ για τον λογοτέχνη που αγάπησε ιδιαίτερα την Κηφισιά και νιώθω ιδιαίτερη συγκίνηση. Ας θεωρηθεί μνημόσυνο στη μνήμη του συγκεκριμένου συγγραφέα που μας δίδαξε με ευρηματικό και εύληπτο τρόπο την Ιστορία μας, από τα χρόνια της Αλώσεως έως τα μέσα του 20ού αιώνα και μας καλλιέργησε την εθνική αυτογνωσία και ιδιοπροσωπία μας.

Ονόμασα "Κατάθεση ψυχής" την ομιλία μου, γιατί την συναισθάνομαι ως πράξη ευγνωμοσύνης προς τον συγγραφέα που ήταν μεταξύ εκείνων που με ενέπνευσαν να γράψω το ιστορικό μου μυθιστόρημα "Μέρες Αποκάλυψης στην Ιωνία". Πρέπει να σας ομολογήσω πως επηρεασμένος από την δημοσιογραφική μου αντίληψη στην αρχή σκέφθηκα τις μαρτυρίες και τα στοιχεία που είχα συγκεντρώσει μετά από μακρόχρονη έρευνα για την τραγωδία του Ελληνισμού της Μικράς Ασίας κατά την περίοδο 1914-1922 να τις μορφοποιήσω ως μια μελέτη. Όμως η γνωστή και σημαντική συγγραφέας Γαλάτεια Γρηγοριάδου - Σουρέλη με προέτρεψε να δοκιμάσω τις δυνάμεις μου στο ιστορικό μυθιστόρημα, στο οποίο αισθανόμουν οικείος, αφού είχα διαβάσει όχι μόνο τον Θανάση Πετσάλη - Διομήδη, αλλά και πολλούς από όσους έχουν ασχοληθεί με αυτό. Έτσι οφείλω και σ' αυτόν το πόνημά μου.

Για τον συγγραφέα και για το πολύ πλούσιο έργο του έχουν γραφτεί τόσα πολλά από έγκυρους φιλολόγους και τεχνοκριτικούς, που εύλογα θα μπορούσα να υποστηρίξω πως δεν υπάρχει κάτι άλλο να προσθέσω…Όμως σκέφθηκα πως εκείνο που μπορώ να σας προσφέρω σήμερα είναι να σας υπενθυμίσω τι έχει πει ο ίδιος ο Θανάσης Πετσάλης - Διομήδης για το ιστορικό μυθιστόρημα και για τον Ελληνισμό.

Ενάντια στην Αισιοδοξία. Η Λογοτεχνία σε «Πρόγραμμα Σπουδών» για Μία Σχολική Τάξη, του Δημήτρη Πτολεμαίου

Ο λόγος, για την εγκύκλιο του Υπουργείου Παιδείας 70001/Γ2/2011 ~ ΦΕΚ 1562, τ. 2/27-6-2011.

Δυνάμει της δέσμευσης που δηλώνει ο υπότιτλος, ας παραμερίσουμε:

1. την ιδέα ενός προγράμματος σπουδών που καλύπτει μια και μόνο σχολική τάξη, κάπου στο μέσο της Δευτεροβάθμιας, την πρώτη τής μη υποχρεωτικής μας εκπαίδευσης

2. την έλλειψη ενημέρωσης ως προς το «τί μέλλει γενέσθαι» στις επόμενες δύο τάξεις του Λυκείου –πράγμα, αν όχι σημαντικότερο, επιτακτικότερο από το τι προβλέπεται να προηγηθεί–, ώστε να προσλάβει ρεαλιστικότερο σχήμα η εφαρμογή του παρόντος μέσα στις αίθουσες διδασκαλίας

3. την αλλόκοτη πληροφορία υπ’ αρ. 4 στα «υπόψη» της εγκυκλίου, όπου ενημερωνόμαστε για ολιγωρία ανταπόκρισης ενός υπό κατάργηση οργανισμού (του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου) σε πρόσκληση του Υπουργείου για συνεργασία

4. τη μυστηριώδη απουσία ανάλογου σκαριφήματος για το μάθημα της Ιστορίας (το οποίο θα είχε πολύ μεγαλύτερο ενδιαφέρον, στη φάση που διέρχονται οι σχετικές ζυμώσεις)• καθώς και, φυσικά,

5. την απόλυτη σιγή περί τη φιλοσοφία, που είναι περίπου αναμενόμενο να μην αντιμετωπίζεται σοβαρά σε οποιαδήποτε, ακόμα και λυκειακή, τάξη της εκπαίδευσής μας και στερρώς προσδοκώμενο σε μερικές να μην προβλέπεται καθόλου

και ας επικεντρώσουμε την προσοχή μας στις εισηγήσεις αυτού του νομοθετήματος για το μάθημα της Λογοτεχνίας. Καταγράφονται καταρχάς θετικά και αρνητικά σημεία του, ενώ στη συνέχεια διερευνώνται οι αδυναμίες του και ανακεφαλαιώνονται οι αιτίες τους, όπως αυτές διαφαίνονται στη διερεύνηση. Σε επιμέρους σημεία γίνονται παραπομπές και στις εγκυκλίους του Υπουργείου με τις «Οδηγίες για τον Εκπαιδευτικό» (124676/Γ2/1-11-2011) –που θεωρητικά δεν κομίζει κάτι νέο– και για την «Αξιολόγηση» του μαθήματος (124679/Γ2/1-11-2011) – που κατοχυρώνει πιο «πρακτικά» τα εξαγγελλόμενα.

Ι

Ας σημειωθεί προκαταβολικά ότι καίριες επισημάνσεις επί των θετικών και των αρνητικών σημείων που ακολουθούν, από τις σημαντικότερες μάλιστα (Α΄ 4-5, Β΄ 1-3 και 7 – κυρίως), εξέθεσε πρώτος δημοσία, και πάρα πολύ ευγενικά, ο επίτιμος σύμβουλος φιλολόγων του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου κ. Κώστας Μπαλάσκας, προσκεκλημένος για σχετική παρέμβαση σε παρουσίαση δραστηριοτήτων του «Νέου Σχολείου» (αίθουσα εκδηλώσεων «Ιανός», Δευτέρα 19 Σεπτεμβρίου 2011).

Α΄. Θετικά Σημεία
Συνοψίζονται κατά το δυνατόν:
1. Η υπογράμμιση της μαθητοκεντρικής σκοποθεσίας του μαθήματος.
2. Ο τονισμός της ιστορικότητας στη διαδικασία πρόσληψης.
3. Η επιμονή για διεύρυνση της σκοπιάς στην εξέταση του λογοτεχνικού φαινομένου προς τις κατευθύνσεις του τόπου, των συνθηκών, των νοοτροπιών, των στερεοτύπων κλπ.
4. Η συναντιμετώπιση των σχολικών ανθολογίων ως πηγής για τη διδασκαλία του μαθήματος σε κάθε τάξη (στο Λύκειο).
5. Η παρότρυνση για διδασκαλία ολόκληρων έργων τουλάχιστον στη Μέση Βαθμίδα.
6. Το ενδιαφέρον για μια πλατύτερη σύλληψη της λογοτεχνικής παραγωγής, με προσφυγή και στην αξιοποίηση μεταφράσεων.
7. Η καλή επιλογή τίτλων για τη διδασκαλία των προτεινόμενων διδακτικών ενοτήτων.

Β΄. Αρνητικά Σημεία
Κατ’ επιλογή και τάξη ενδιαφέροντος:
1. Η προσήλωση στο περιεχόμενο (ειδικότερα στο θέμα – επί λέξει: «Ως τρόπος οργάνωσης της ύλης [...] επιλέγεται ο θεματικός ή ειδολογικός», όπου ο «ειδολογικός» δεν υπερβαίνει τα όρια μιας γενικής «αναγνώρισης» και συχνά ή εντέλει συγχέεται με τον «θεματικό»).
2. Η παραγνώριση, κατουσίαν, της μορφής στην υπόσταση του λογοτεχνήματος – μολονότι συμπεριλαμβάνεται στην υπόδειξη για «αναγνώριση και περιγραφή των συμβάσεων και τεχνικών των λογοτεχνικών κειμένων» (στην πράξη, εν πολλοίς αυτό διαψεύδεται).
3. Η εξάλειψη, ως εκ του ανωτέρω, της σύνολης αισθητικής προσέγγισης (με υπόβαθρο την ιστορικοερμηνευτική μέθοδο) και της αξιολογίας.
4. Η υποβάθμιση της λογοτεχνίας σε «θεραπαινίδα» (ancilla) άλλων γνωστικών πεδίων.
5. Ο υποτονισμός της δεξιότητας για σύνταξη σχολίου επί κειμένου (όχι σύνθετης δημιουργικής εργασίας) και ο περιορισμός της σε διεκπεραιωτικό στάδιο της γνωριμίας με τα κείμενα και σε αντικείμενο βασικά εξεταστικής αξιολόγησης – χωρίς την επιφύλαξη ότι εξυπονοείται από τις άλλες περιγραφόμενες δεξιότητες (διότι δεν είναι καθόλου αυταπόδεικτο).
6. Η σαθρή θεμελίωση ορισμένων προτάσεων, και δη των κυριότερων.
7. Η αδυναμία υπέρβασης ενός χαμηλού επιπέδου προσέγγισης στα κείμενα – χαμηλού υπό τις διαγραφόμενες προϋποθέσεις και υπό τις ισχύουσες συνθήκες στη μαζική εκπαίδευση (και όχι μόνο στην Ελλάδα).

ΙΙ
Α΄. Πού η Προβληματικότητα

1. Φαινόμενες αντιφάσεις ή ταυτολογίες σε επίπεδο σκοπών-στόχων και πρακτικών