Ποιός εἶναι ὁ σημερινός προσανατολισμός τοῦ Γένους;

 

 

π. Θεόδωρος Ζήσης, ὁμότιμος καθηγητής Πατρολογίας Α.Π.Θ.

… Κοντά στόν ὑγιῆ Χριστιανισμό, πού στηριζόταν στή μαρτυρία καί στήν ἐμπειρία τῶν Ἀποστόλων καί τῶν Ἁγίων, ἐμφανίστηκε καί ἕνας «οὐμανιστικός» Χριστιανισμός, πού μέ βάση τήν φιλοσοφία τῶν ἀρχαίων Ἑλλήνων σοφῶν, τοῦ Ἀριστοτέλους καί τοῦ Πλάτωνος κυρίως, μέ πολλή δέ ἐμπιστοσύνη στόν ἀνθρώπινο νοῦ, στόν ἀνθρώπινο λόγο, προσπάθησε νά μεταβάλλει τόν Χριστιανισμό ἀπό ζωή καί ἐμπειρία, θέαση καί ὅραση, σέ φιλοσοφικοθεολογικό σύστημα.
Εἶναι ὁ οὐμανισμός τῆς τότε ἐποχῆς, «ὁ ἑλληνίζων Χριστιανισμός», ὅπως τόν χαρακτηρίζουν οἱ Πατέρες τῆς Ἐκκλησίας, ἀπό τόν ὁποῖον ἀπέρρευσαν κατά τήν ἐκτἰμησή τους ὅλες οἱ αἱρέσεις.

… Ὑπάρχουν λοιπόν δύο εἴδη Ἑλληνσμοῦ· ὁ αἱρετικός, ὁ κοσμικός Ἑλληνισμός, πού ἀντί νά μεταπλασθεῖ θέλησε νά μεταπλάσει τόν Χριστιανισμό, καί ὁ ὀρθόδοξος, ὁ ὑγιής Ἑλληνισμός, ὁ ὁποῖος ἀφομοιώθηκε μέσα στήν Ὀρθοδοξία ἁρμονικά καί ἰσορροπημένα. Ἡ διάκριση αὐτή ἔχει μεγάλη σημασία γιά τούς σημερινούς προσανατολισμούς τοῦ Γένους.

Ὁ σημερινός δυτικός πολιτισμός, ὅπως τόν ἐκφράζει ἡ Εὐρώπη, δέν ἔχει σχέση μέ τήν ὀρθοδοξία. Οἰκοδομήθηκε πάνω στόν κοσμικό Ἑλληνισμό.
Ὁ κοσμικός Ἑλληνισμός προσπάθησε νά μετατοπίσει τόν Χριστιανισμό ἀπό τήν ἐμπειρἰα, τήν πράξη, τή θέα τοῦ Θεοῦ, στό λόγο, στή διανόηση, στή φιλοσοφία.

… Ἀντέδρασε ὅμως ἀποτελεσματικά σ’ αὐτὀ ἡ Ἐκκλησία καί ἀπό τήν ἀντίδρασή της αὐτή προεκλήθησαν οἱ μεγάλες σύνοδοι, ἀνεδείχθησαν οἱ μεγάλοι Πατέρες καί διδἀσκαλοι, διετυπώθησαν τά σύμβολα καί τά δόγματα.

Οἱ ἀγῶνες ἐναντίον τῶν αἱρετικῶν, πού διεξήγαγαν μέ ἐπιτυχία οἱ μεγάλες πατερικές μορφές, δέν ἦσαν ἁπλές φιλολογικές διαμάχες γιά τήν ἔννοια αὐτοῦ ἤ ἐκείνου τοῦ ὅρου, γιά τό νόημα αὐτοῦ ἤ ἐκείνου τοῦ χωρίου τῆς Ἁγίας Γραφῆς. Ἐπεδίωκαν νά ἀφήσουν ἀνοικτούς τούς οὐρανούς πού τούς ἐκλειναν οἱ αἱρετικοί μέ τήν παρεμβολή τῶν ἀνθρωπίνων συστημάτων τους, νά διασφαλίσουν στόν ἄνθρωπο τήν δυνατότητα νά ὑπερβεῖ τήν φύση του καί τήν κοσμική του ὀντότητα, νά μετάσχει τῆς θείας φύσεως, νά θεωθεῖ.

---

Ἀποσπάσματα ἀπό τό βιβλίο ΑΓΙΟΣ ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ ΠΑΛΑΜΑΣ- ΠΤΥΧΕΣ ΤΟΥ
ΕΡΓΟΥ ΚΑΙ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ, σελ. 17, τοῦ Πρωτοπρεσβυτέρου Θεοδώρου
Ζήση, ὁμοτίμου καθηγητοῦ Πατρολογίας τοῦ Α.Π.Θ. -Ἐκδόσεις «Τό
Παλίμψηστον», Θεσσαλονίκη 2019.

Ἐπιμέλεια ἀντιγραφῆς
Φώτιος Μιχαήλ, ἰατρός

Τρελογιάννης

ΤΗΝ ΤΕΧΝΗ ΜΟΥ ΤΙΜΩ

  

Την τέχνη μου την προσέχω και την τιμώ όσο μπορώ κι όσο με επιτρέπουν οι συνθήκες του βίου καθώς και οι θυελλώδεις της καρδίας διακυμάνσεις.

Αγαπώ να καταπιάνομαι με πράγματα παρακατιανά και συχνά ασήμαντα στα οποία δεν κοιτάζουν οι πλείστοι των δημιουργών και όλοι σχεδόν οι φιλόδοξοι άνθρωποι. Να λ.χ. τώρα μελετώ τα ποιήματα του μεγάλου Αλεξανδρινού, του Κωνσταντίνου Καβάφη και μετριέμαι με αυτά και προσπαθώ φιλοτίμως να συνδιαλεγώ με αυτά με τη δικιά μου ζωγραφική γλώσσα που τη μορφώνω όμως όσον μπορώ για να πλησιάσει και να ταιριάξει με το ύφος του ποιητή. Διότι, πιστέψτε με, το ύφος είναι σπουδαίο πράγμα ίσως το σημαντικότερο όλων των περιουσιακών στοιχείων, καθόσον την ουσία δεν δυνάμεθα όλοι ή μάλλον κανείς να φτάσει.

Διαβάζω και ξαναδιαβάζω τα ποιήματά του και σταματώ σε ορισμένα εξ αυτών που δεν έχουν πολύ αγαπηθεί και δεν έχουν με αυτά φιλόλογοι και καλλιτέχναι καταπιαστεί να τα επαινέσουν θριαμβολογώντας πως ηύραν, λέει, σε αυτά βαθέα και συγκλονιστικά νοήματα.

Στάθηκα σήμερα το θαμπό αυτό απόγευμα που χιών ελαφρά επισκεύτηκε την πολύβουη πόλη της Νέας Υόρκης, σε ποίημα που επιγράφεται " Βυζαντινός Άρχων, εξόριστος, στιχουργών"῎ καθότι με γοήτεψε η ακροτελεύτεια φράσις του:" Aυτή η ορθότης, πιθανόν, είν’ η αιτία της μομφής."

Με συνεπήρε άνευ ελλόγου αιτίας και σπαταλώ ώρες τώρα πολλές να εύρω τρόπους κατάλληλους να αποδώσω αυτήν την λεπτήν ειρωνία, αυτήν την υπέροχη του Αλεξανδρινού ποιητή φράση με την οποία περιγράφει αυτό που σε όλους συμβαίνει· την εθελούσια τύφλωση εμπρός στα πραγματικά γεγονότα της ζωής και την απόδοση ευθυνών σε όλους του υπολοίπους πλήν ημών των ιδίων.

Και σπαταλώ ώρες να εύρω τις σχέσεις των τεμνομένων γραμμών και τον καλύτερο διάλογο των σκοτεινών με τα φωτεινά στοιχεία. Και με απασχολεί επί μακρόν πού ακριβώς θα βάλω τους παπύρους και πόσους θα βάλω παπύρους και πάλι έχω αμφιβολίες και ταλανίζομαι πολλά. Και ταλανίζομαι πολλά λες και έχει σημασία όλο το έργο αυτό, λες και κάποιος ποτέ θα νοιαστεί γιαυτό και όλα όσα άλλα κάνω στις ατέλειωτες αυτές ώρες που αποζητώ ολίγη παρηγορία στην ωραιότητα και στους διαλόγους τους μυστικούς με άλλους προγενεστέρους που θήτευσαν στην εξαίσια και μυστική, ερωτική τέχνη, την τέχνη της απουσίας του νοήματος.

Την τέχνη μου την τιμώ πολλά και με ενδιαφέρει πολλά να την κάμνω αξιοπρεπώς αλλά ξεύρω καλά πως σημαντική δεν είναι για κανένα. Μια γλυκειά παρηγορία είναι για μένα τον ίδιο, ίσως γιά άκομη ολίγους τρυφερούς, μια γλυκειά ανάσα είναι αφού είναι πράγμα καλό ο άνθρωπος να ξεγελιέται περιστασιακά και να καταφεύγει στις αγκάλες της αναίτιας, μη εξουσιαστικής ομορφιάς.

 Γιώργος Κόρδης

 

Η φωτογραφια:" Βυζαντινός Άρχων, εξόριστος, στιχουργών". Ακρυλικά μελάνια σε Αλεξανδρινό πάπυρο, 32χ40 εκ. 2022

Βυζαντινός Άρχων, εξόριστος, στιχουργών

Οι ελαφροί ας με λέγουν ελαφρόν.Στα σοβαρά πράγματα ήμουν πάντοτεεπιμελέστατος. Και θα επιμείνω,ότι κανείς καλύτερά μου δεν γνωρίζει5Πατέρας ή Γραφάς, ή τους Κανόνας των Συνόδων.Εις κάθε αμφιβολίαν του ο Βοτανειάτης,εις κάθε δυσκολίαν στα εκκλησιαστικά,εμένα συμβουλεύονταν, εμένα πρώτον.Αλλά εξόριστος εδώ (να όψεται η κακεντρεχής10Ειρήνη Δούκαινα), και δεινώς ανιών,ουδόλως άτοπον είναι να διασκεδάζωεξάστιχα κι οκτάστιχα ποιών —να διασκεδάζω με μυθολογήματαΕρμού, και Απόλλωνος, και Διονύσου,15ή ηρώων της Θεσσαλίας και της Πελοποννήσου·και να συνθέτω ιάμβους ορθοτάτους,όπως — θα μ’ επιτρέψετε να πω — οι λόγιοιτης Κωνσταντινουπόλεως δεν ξέρουν να συνθέσουν.Αυτή η ορθότης, πιθανόν, είν’ η αιτία της μομφής. [1921, 1921*]

Αγιασμένες πνοές της Ρωμιοσύνης…

 

 

Στίχοι
Τὸν σὴν ἀπαγγείλαντα σάρκωσιν Νόα,
Τιμῇ πρεπούσῃ πᾶσα σὰρξ τιμᾷ, Λόγε.
Εἰκάδι ἀμφ᾿ ὕμνους Γαβριὴλ κτίσιν ἕκτῃ ἐγείρει

 
Σήμερον της σωτηρίας ημών το κεφάλαιον, και του απ’ αιώνος Μυστηρίου η φανέρωσις. Ο Υιός του Θεού Υιός της Παρθένου γίνεται, και Γαβριήλ την χάριν ευαγγελίζεται. Διό και ημείς συν αυτώ τη Θεοτόκω βοήσωμεν˙ Χαίρε Κεχαριτωμένη, ο Κύριος μετά σου.

Μετά την μπόρα την δαιμονική θά ‘ρθει η λιακάδα η Θεϊκή.

Αιωνία η ευγνωμοσύνη μας στους Αγωνιστές του 1821

Αγιασμένες πνοές της Ρωμιοσύνης…
Το ηρωικότερο επεισόδιο του Αγώνα, από την Έξοδο του Μεσολογγίου

«Ήταν πρωί, Σάββατο του Λαζάρου, 10 Απριλίου του 1826, όταν συγκροτήθηκε το νεκροδόξαστο εκείνο συμβούλιο αποφάσεως. Ήταν ένα συμβούλιο θανάτου. Οι καπεταναίοι είχαν αναλάβει να διερευνήσουν, με ανιχνευτές την ύπαρξη μυστικού δρόμου-διόδων για ακίνδυνο πέρασμα των Ελεύθερων Πολιορκημένων στην ελευθερία. Κανένας όμως δεν έφερε ελπιδοφόρα πληροφορία. Οι λόγχες και οι στενωποί φυλάγονταν άγρυπνα από τους πολιορκητές σε βάθος χώρου και τόπου. Γενική ήταν η κατήφεια και η σιωπηλή θλίψη. Την σιωπή της στιγμής έσπασε η βροντώδης και σταθερή έκρηξη του τρανοδύναμου αρχηγού της Φρουράς, του Θανάση Ραζη-Κότσικα.
– Υπάρχει δρόμος ωρέ!
– Ποιος είναι, στρατηγέ, και δεν τον λες τόση ώρα; Διαμαρτυρήθηκαν όλοι οι παριστάμενοι.
– Είναι ο δρόμος του Θεού, φωνάζει».,
από το βιβλίο του Ν. Βούλγαρη Το Μεσολόγγι των Ιδεών, ερμηνεία της απόφασης της Εξόδου)

***

 

Η θυσία του αγίου Πατριάρχη μας Γρηγορίου

«Επειδή η οδός ήτο ανωφερής και ο γέρων Πατριάρχης, συντετριμμένος ών εκ των ταλαιπωριών, δεν ηδύνατο να βαδίση, υπεβαστάχθη υπό δύο τούρκων στρατιωτών και ούτω διήλθε διά μέσου του κατακλύσαντος τον περί το Πατριαρχείον χώρον και την αυλήν αυτού τουρκικού και ιουδαϊκού όχλου μέχρι της πύλης του Πατριαρχείου ». Εκεί ο δήμιος « βοηθούμενος από πολυαρίθμων Ιουδαίων » ετοίμασε την αγχόνην.
Εν τω μεταξύ: « Ο Πατριάρχης ίστατο κατά την τραγικήν εκείνην σκηνήν, σιωπηλώς προσευχόμενος και έχων κεκλιμένην την κεφαλήν επί του δεξιού ώμου. Ατάραχος και μετά χριστιανικής γαλήνης υφίστατο το ηθικόν εκείνο μαρτύριον ».
Τελικά ένας « ρωμαλέος αχθοφόρος » …ύψωσεν αυτόν επί των ώμων προς τον επί της κλίμακος ιστάμενον δήμιον, όστις περιβολών τον τράχηλον αυτού διά του βρόχου, αφήκεν αυτόν μετέωρον, εν μέσω των αλλαλαγμών μέν των τούρκων και Ιουδαίων…
Oι τούρκοι και ιουδαίοι έρριπτον λίθους επί το αίωρούμενον εκ της αγχόνης λείψανον αυτού, βλασφημούντες και λοιδορούντες…»
« Το λείψανον του Γρηγορίου έμεινε κρεμάμενον επί τρεις ημέρας, μάτην δέ προσεπάθησεν ο Πατριάρχης Ευγένιος να εξαγόραση αυτό και θάψη.
Tη 13η Απριλίου εικοσαμελής επιτροπεία Εβραίων δι” 800 γροσίων ηγόρασε το λείψανον παρά του δημίου, όστις παρέδωκεν αυτό εις την διάθεσιν του απανταχόθεν της Κων/πόλεως συρρεύσαντος εβραϊκού όχλου.
Ούτος δέ προσδέσας το απογυμνωθέν μέν αλλά φέρον τον βρόχον λείψανον του ιερομάρτυρος από των ποδών, μετά κραυγών χαράς καί αρών κατά της χριστιανικής θρησκείας έσυρεν αυτό ανά τας οδούς…
Ούτω φρικωδώς λίαν έβλεπε τις τα σώματα του τε Πατριάρχου και των λοιπών μαρτύρων, μολυνόμενα διά χειρών βέβηλων, συρρόμενα εντός του πηλού των ρυάκων και χρησιμεύοντα ως παίγνιον του αγρίου μίσους των απογόνων του θεοκτόνου λαού…» .
«Συναξαριστή Νεομαρτύρων», εκδ. «Ορθοδόξου Κυψέλης» Θεσ/νίκη 1984, σελ. 439 – 442.,763

Κατά την πολιορκία της Τριπόλεως από τους Ελληνες, οι εβραίοι μετήλθαν τα γνωστά εβραϊκά τεχνάσματα για να σωθούν:
«Οι Εβραίοι, μιά νύχτα, μπόρεσαν να βγάλουν μερικούς δικούς τους έξω από το κάστρο. Γλίστρησαν ως την καλύβα του Υψηλάντη και του πρότειναν να τους αφήσει να βγουν, να τους εγγυηθεί ασφάλεια ζωής και περιουσίας κι αυτοί θάδιναν ένα μεγάλο ποσό στους πολιορκητές.
Μά ποιος μπορούσε ν” ακούσει τέτοιες προτάσεις.
Ούτ” ένα παλικάρι δεν ήταν στο στρατόπεδο που να μήν ξαίρει τον άθλιο ρόλο πούχαν παίξει στην τραγωδία της κρεμάλας του πατριάρχη, το μίσος και το φανατισμό πούχαν δείξει βρίζοντας το λείψανο τον, σέρνοντάς το στους δρόμους, οι Εβραίοι της Πόλης.
Τους έδιωξαν μ” άγριες φοβέρες ».φοβέρες ».
Σπύρος Μελάς «Ο Γέρος του Μοριά» έκδ. «Μπίρης» Αθ. 1975, σελ. 290

Κρυφὸ Σχολειό, Λιαμής Ἠλίας

 

Το Κρυφὸ Σχολειό, ἀπὸ τὴ δεκαετία τοῦ 1990, δὲν ἀποτελεῖ ἁπλῶς ἕνα ἱστορικὸ στοιχεῖο. Ἔχει ἀναχθεῖ σὲ σύμβολο σύγκρουσης τῶν κλασικῶν ἱστορικῶν τῆς Ἐπανάστασης μὲ τοὺς σύγχρονους ἀποδομητὲς τῆς ἱστορίας τῆς ὕστερης μεταπολίτευσης[1]. Πρὶν ἀπὸ τὸ διάστημα αὐτό, οἱ ἀμφισβητίες εἶναι ἐλάχιστοι[2]. Ἀπὸ τὴν τελευταία δεκαετία, ὅμως, τοῦ 20οῦ αἰῶνα, τὸ Κρυφὸ Σχολειὸ θὰ ἀναχθεῖ, μὲ πρωτεργάτη τὸν Ἄλκη Ἀγγέλου[3] σὲ κομβικὸ στοιχεῖο τῆς μεγάλης ἰδεολογικῆς ἀντιπαράθεσης Ἐκκλησίας καὶ «ἐκσυγχρονισμοῦ», ποὺ θὰ κορυφωθεῖ τὰ ἀμέσως ἑπόμενα χρόνια, μὲ ἀφορμὴ τὸ ζήτημα τῆς ἀναγραφῆς τοῦ θρησκεύματος στὶς ταυτότητες τῶν πολιτῶν. Τὸ βασικὸ στοιχεῖα περὶ μὴ ὕπαρξης Κρυφοῦ Σχολειοῦ εἶναι τὰ προνόμια, ποὺ δόθηκαν ἀπὸ τὸν Σουλτάνο Μεχμὲτ τὸν Β΄ στὸν Γεννάδιο Σχολάριο  γιὰ τὴν Ἐκκλησία, κάτι, ποὺ κατὰ τὴ γνώμη τῶν «ἐκσυγχρονιστῶν», εἶχε ὡς αὐτονόητη συνέπεια τὴν ἐλεύθερη ὕπαρξη σχολείων. Ἐπιπροσθέτως, οἱ ἴδιοι ἐπισημαίνουν, πὼς δὲν ὑπάρχουν ἐπίσημα κείμενα, ποὺ νὰ ἀπαγορεύουν ἢ νὰ κλείνουν ἑλληνικὰ σχολεῖα.

Ἱστορικὰ ἐπιχειρήματα γιὰ τὴν ὕπαρξη κρυφῶν σχολειῶν.

Εἶναι, ὅμως, πολλὰ τὰ ἐπιχειρήματα γιὰ τὸ ἀβάσιμο αὐτῶν τῶν ἀπόψεων:

Κατ’ ἀρχάς, εἶναι βέβαιον, πὼς οἱ Τοῦρκοι κατακτητὲς εἶχαν ἐντοπίσει πὼς δυὸ ἤτανε οἱ βασικοὶ τόποι ἐνίσχυσης τῆς ἐθνικῆς συνείδησης καὶ, κατὰ συνέπεια, τόποι ἐκκόλαψης ἐξεγέρσεων: οἱ ἐκκλησίες καὶ τὰ σχολεῖα.

Στὶς πόλεις σπανιότατα ἐπιτρεπόταν ἡ ἀνέγερση ναοῦ καὶ ὅσοι ναοὶ βρίσκονταν κοντὰ σὲ μουσουλμανικοὺς χώρους κατεδαφίζονταν. Γνωρίζουμε, ἐπίσης, πὼς ἀποτελοῦσε ἐπίσημη πρακτικὴ τῶν διαδόχων τοῦ Μωάμεθ ἡ μετατροπὴ χριστιανικῶν ναῶν σὲ τζαμιά καὶ μόνο τρεῖς ἀπὸ τοὺς ναοὺς τῆς πάλαι ποτὲ Βασιλεύουσας διατηρήθηκαν. Τοὺς περίλαμπρους ναοὺς ἀντικατέστησαν πρόχειρες ξύλινες κατασκευές, οἱ ὁποῖες, ἐπίσης συχνά, κατεδαφίζονται ἐν μιᾷ νυκτί, ἰδιαίτερα ἂν ἔβρισκαν μέσα τὸ ὁτιδήποτε καινούργιο ποὺ συνέβαλε στὴ συντήρησή τους[4].

Ὅσο γιὰ τὰ σχολεῖα, ἂν καὶ οἱ Τοῦρκοι ἀνέχονταν, κατὰ κάποια ἔννοια, τὶς ἐκπαιδευτικὲς πρακτικὲς τῶν ραγιάδων, ὡστόσο συνεχῶς «τὶς εἶχαν στὸ στόχαστρο». Για νὰ ἱδρυθεῖ ἕνα σχολεῖο, ἀπαραίτητη διαδικασία ἦταν ἡ δωροδοκία. Ἀλλὰ καὶ ὅταν ἱδρυόταν, πάνω σὲ αὐτὸ ξεσποῦσε τὸ τουρκικὸ μένος, ὅταν ὑπῆρχαν πολιτικὲς ταραχές.

Κατὰ δεύτερον, ἡ διατήρηση τῆς ἑλληνικῆς γλώσσας ἦταν, ἐπίσης, κάτι ποὺ ἐνοχλοῦσε ὑπερβολικὰ τοὺς Τούρκους μὲ συχνὰ περιστατικὰ ἀκραίων μέτρων:

Ὁ Πηγᾶς (1549-1601), πατριάρχης Ἀλεξανδρείας μετὰ τὸ 1590 καὶ ἕνας ἀπὸ τοὺς σημαντικότερους πνευματικοὺς ἡγέτες τοῦ Γένους κατὰ τὴν περίοδο τῆς Τουρκοκρατίας, σὲ ἐπιστολὴ του πρὸς τοὺς Ὀρθοδόξους τῆς Πολωνίας τὸ 1598, ἀναφέρεται στὴν καταδίωξη καὶ τὴν ἀπαγόρευση τῆς ἑλληνικῆς γλώσσας, καθὼς καὶ τὴν πυρπόληση βιβλίων ἑλληνικῶν κατὰ τὴ διάρκεια τῆς πατριαρχίας τοῦ προκατόχου τοῦ Σιλβέστρου (1565-1590). Ἀναφέρει μάλιστα, πὼς «καθὰ μοὶ Ἰωακεὶμ τὶς γέρων διηγεῖτο, τριάκοντα χιλιάδες γλωσσῶν ἐν τῇ Αἰγύπτῳ ἀπετμήθησαν ἡμέρα μία, διὰ τὸ μόνον ἑλληνιστὶ λαλῆσαι»[5].

Δὲν ὑπάρχει οὔτε μία ἀπόφαση ἱδρύσεως ἑλληνικοῦ κοσμικοῦ ἐκπαιδευτηρίου στὴν ὀθωμανικὴ ἐπικράτεια κατὰ τὴν Τουρκοκρατία, γεγονὸς πού μᾶς καθιστᾶ βεβαίους γιὰ τὴν ἐπίσημη, ἂν καὶ ὄχι πάντα ἐμφανῆ, πολιτικὴ τῶν Τούρκων ἀπέναντι στὴν ἀπρόσκοπτη μόρφωση τῶν Ἑλλήνων. Ἄλλωστε, τὸ ἐνδεχόμενο αὐτὸ εἶναι τὸ μόνο συμβατὸ μὲ τὸν συστηματικὸ ἐξισλαμισμὸ χριστιανικῶν πληθυσμῶν, τὸν ὁποῖον μόνον  ἡ ἐκκλησιὰ καὶ τὸ σχολειὸ μποροῦσαν νὰ δυσχεράνουν.

Συνεπῶς, εἶναι φανερὸ πώς Κρυφὰ Σχολειά, ἠμιπαράνομα καὶ ἠμιμόνιμα, ὄχι μόνο ὑπῆρξαν ἀλλὰ δὲν θὰ ἦταν δυνατὸν νὰ μὴν ὑπάρχουν. Και ἂν δὲν ὑπάρχουν μαρτυρίες, εἶναι ἀκριβῶς διότι τέτοιες δραστηριότητες καλύπτονταν ἀπὸ ἕνα πέπλο μυστικότητας γιὰ τὶς αὐτονόητες συνέπειες.

Δὲν εἶναι τυχαῖο, πὼς τὰ περισσότερα Κρυφὰ Σχολειά, ἀπὸ ὑπαινιγμοὺς ἢ ἀπὸ τὴν παράδοση, τὰ βρίσκουμε ἐντοπισμένα κοντὰ στὰ μοναστήρια, ὅπου ἀποτελοῦσαν τὰ πιὸ ἀπομακρυσμένα κέντρα ἀπὸ τὸ «μάτι» τοῦ κατακτητῆ. Ἀλλὰ καὶ ὅταν ὁ Διαφωτισμὸς τῆς Εὐρώπης ἔφερε σιγὰ σιγὰ μία ἀλλαγὴ στὰ πράγματα τῆς τουρκοκρατούμενης Ἑλλάδας, ἡ ἐπίσημη ἔναρξη ἑλληνικοῦ σχολείου χρειαζόταν σουλτανικὸ φιρμάνι, ἀκριβῶς γιὰ νὰ καμφθοῦν οἱ ἀντιδράσεις τῶν Ὀθωμανῶν τοῦ τόπου ἐκείνου, ποὺ διαρκῶς τὰ ἀπειλοῦσαν[6].

Ἐπίσημη μαρτυρία γιὰ Κρυφὸ Σχολειό μᾶς δίνει ὁ Στέφανος Κανέλλος (1792-1823), διαφωτιστὴς καὶ ὀπαδὸς τῶν ἀπόψεων τοῦ Κοραῆ, ἀπὸ τοὺς βασικοὺς συνεργάτες τοῦ «Λόγιου Ἑρμῆ»[7]. Οἱ ἐπιστολὲς ποὺ ἔστειλε πρὸς τὸν φιλέλληνα Κὰρλ Ἴκεν ἐκδόθηκαν μὲ τὸν τίτλο Leukothea. Ἐκεῖ ἀναφέρεται σαφῶς, πὼς οἱ  Τοῦρκοι «ἐμπόδιζαν τὰ σχολεῖα αὐστηρότερα καὶ ἀπὸ τὰς ἐκκλησίας. Τοῦτο καὶ ἄλλαι συγχρόνως αἰτίαι ἐβίαζαν τοὺς Γραικούς…νὰ συστένουν κοινὰ σχολεῖα κρυφίως»[8]. Ἡ μαρτυρία του ἔχει ἰδιαίτερη σημασία, καθότι συγκαταλέγεται μεταξὺ τῶν ριζοσπαστῶν διαφωτιστῶν, διατυπώνοντας συχνὰ μομφὲς κατὰ τοῦ Κλήρου γιὰ τὴν στάση του ἀπέναντι στὸν Διαφωτισμό[9]. Πρόκειται γιὰ πρόσωπο ἀξιόπιστο, ἀκριβῶς διότι δὲν συγκαταλέγεται μεταξὺ τῶν «παραδοσιακῶν» ἀλλὰ μεταξὺ τῶν διαφωτιστῶν, ποὺ διατύπωσαν κρίσεις ὑποτιμητικὲς γιὰ τὴν Ἐκκλησία ὡς πρὸς τὴ στάση της ἀπέναντι στὸ Διαφωτισμό.

Συμπερασματικά, τὸ Κρυφὸ Σχολειὸ ἀποτελεῖ, ὄχι μόνον ἱστορικὸ γεγονός ἀλλὰ καὶ σύμβολο γιὰ τὶς δυσκολίες καὶ τὶς διώξεις ποὺ ἀντιμετώπιζε ἡ παιδεία στὴν τουρκοκρατούμενη Ἑλλάδα, καὶ ὡς τέτοιο τὴν ἐξέλαβε ὁ ἑλληνικὸς λαός. Ἡ μόδα τῶν τελευταίων δεκαετιῶν, νὰ ἐξυψώνεται ἡ ἀνεκτικότητα τῶν Τούρκων στὸ ὄνομα μιᾶς  -Κύριος οἶδε τί εἴδους – προσέγγισης μὲ τοὺς ἐξ ἀνατολῶν γείτονες, εἶχε σὰν ἄμεση συνέπεια τὴν ὑποβάθμιση τῶν δεινῶν τῶν Ἑλλήνων καὶ κατὰ συνέπεια  τοῦ ρόλου τῆς Ἐκκλησίας, ἡ ὁποία εἶχε ἐπωμιστεῖ αὐτὴ τὴ διαδικασία. Εἶναι καλὸ νὰ γνωρίζουμε, πὼς ἡ ἀμφισβήτηση τοῦ Κρυφοῦ Σχολειοῦ δὲν ἀποτελεῖ μεμονωμένο σύμπτωμα ἀλλὰ ἕνα δεῖγμα μίας γενικότερης ἰδεολογικῆς ἀγκύλωσης ὡς πρὸς τὴν ἱστορικὴ καταγραφή.

Παραπομπές:

[1] Βλ. Γιώργου Καραμπελιᾶ, «Τὸ Κρυφὸ Σχολειό, οἱ Ἕλληνες διαφωτιστὲς τοῦ 19ου αἰῶνα καὶ ἡ ἀποδομητικὴ ἱστοριογραφία τῆς ὕστερης μεταπολίτευσης»  στὸ Ἑλληνικὸς καὶ Εὐρωπαϊκὸς Διαφωτισμός, Ἱερὰ Σύνοδος τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος, πρακτικὰ Δ΄ Συνεδρίου, ἔκδ. Ἀρχονταρίκι, 119-143.

[2] Βλ. Γιάννης Βλαχογιάννης, «Τὸ Κρυφὸ Σχολειό», Νέα Ἐστία τ. 436 (15 Αὐγούστου 19450, 679.

[3] Ἄλκη Ἀγγέλου, Τὸ Κρυφὸ Σχολειό. Χρονικὸ ἑνὸς μύθου, ἔκδ. Ἑστία, Ἀθήνα 1997.

[4] «Οἱ ὀθωμανοὶ ἠρεύνων τὰς ἐκκλησίας ἐπιμελῶς, καὶ ἂν εὕρισκον ἔστω καὶ ἧλον ἕνα ἢ κέραμον, κατεδίωκον τοὺς χριστιανοὺς ἢ διέτασσον τὴν κατεδάφισιν». Ἀ. Διομήδη-Κυριακοῦ, Δοκίμιον Ἐκκλησιαστικῆς Ἱστορίας, Ἀθήνα 1872, 272.

[5] Α. Κομνηνοῦ-Ὑψηλάντη, Τὰ μετὰ τὴν Ἅλωσιν, Κων/πολις 1870, 117.

[6] Σὲ ἐπιστολὴ τοῦ Κωνσταντᾶ, ἀπὸ τὸ ἀρχεῖο τῆς Βιβλιοθήκης Μηλεῶν, ποὺ εἶναι δημοσιευμένη καὶ σχολιασμένη στὸ Ἄπ. Διαμαντή, «Τὰ φῶτα καὶ ἡ φθοροποιὸς τῶν Ἑλλήνων ἀποστασία», στὸ Τά Ἱστορικὰ 48 (2008), 33-54.

[7] Μὲ τὸν τίτλο Ἐρμής ὁ Λόγιος ἤ Λόγιος Ἐρμής ἦταν γνωστὸ τὸ δεκαπενθήμερο φιλολογικὸ περιοδικὸ στὴν ἑλληνικὴ γλώσσα, ποὺ ἐκδιδόταν ἀπὸ τὸ 1811 ἕως τὸ 1821 στὴν ἑλληνικὴ παροικία τῆς Βιέννης, φέρνοντας κοντά τους Ἕλληνες λογίους τῆς διασπορᾶς. Ἐμπνευστὴς τοῦ περιοδικοῦ ἦταν ὀ Αδαμάντιος Κοραής καὶ πρῶτος διευθυντὴς τοῦ περιοδικοῦ ὀ Ἄνθιμος Γαζῆς. Θεωρεῖται ὡς τὸ σημαντικότερο περιοδικὸ τῆς περιόδου πρὶν τὴν ἔναρξη τῆς ἑλληνικῆς ἐπανάστασης

[8] Carl Iken, Leukothea, τ. 1, λειψία 1825, 7,14.

[9] Βλ. σχετικά, ἀρχιμ. Α. Δημητρακοπούλου, Ἐπανορθώσεις Σφαλμάτων παρατηρηθέντων ἐν τῇ Νεοελληνικῇ Φιλολογίᾳ τοῦ Κ. Σαθᾶ, μετὰ καὶ τίνων προσθηκῶν, Τεργέστη 1872, 50-51.

https://agiazoni.gr

Ἡ ἄρση τοῦ ἀφορισμοῦ τῆς Ἐπανάστασης ἀπὸ τὸν Πατριάρχη Γρηγόριο

Ἡ ἄρση τοῦ ἀφορισμοῦ τῆς Ἐπανάστασης ἀπὸ τὸν Πατριάρχη ὅπως τὴν περιγράφει ὁ Φιλικός, Κωνσταντῖνος Ράμφος:

 
«Τὴν Μεγάλην Δευτέραν τοῦ 1821, τρεῖς ὥρας μετὰ τὸ μεσονύκτιον, ὅτε ἅπαντες οἱ ἐν τῷ πατριαρχείῳ ἐκοιμῶντο ὕπνον βαθύν, ὁ ἀοίδιμος πατριάρχης Γρηγόριος κατέβαινε τὴν κλίμακα, φέρων εἰς χεῖρας κλεῖδα καὶ ὑπὸ τῶν σεβασμιωτάτων συνοδικῶν, τῶν μητροπολιτῶν Καισαρείας, Δέρκων, Ἐφέσου, Χαλκηδόνος, Νικομήδειας καὶ Νίκαιας, παρακολουθούμενος. Κατελθὼν δὲ εἰς τὴν αὐλὴν τοῦ μεγάρου ἐπορεύθη πρὸς τὴν θύραν τοῦ πατριαρχικοῦ ναοῦ καὶ ἠνέωξεν αὐτήν, ἐξαγαγὼν δὲ τὴν κλεῖδα τὴν ἔθεσεν εἰς τὴν ζώνην του, καὶ εἰσελθὼν μετὰ τῶν ἁγίων συνοδικῶν ἐν αὐτῷ, ἔκλεισεν αὐτὴν ἔνδοθεν. Οὐδὲν ἄλλο φῶς ἐφώτιζε τὸν ναόν, εἰμὴ τὸ ἀμυδρὸν φῶς τῆς κανδήλας τοῦ ἐσταυρωμένου καὶ τὸ τῆς ὄπισθεν τοῦ ἀρτοφορείου τῆς Ἁγίας τραπέζης. Ἡ σιγή, τὸ τρέμον φῶς τῶν δύο κανδηλῶν, ἡ μαρμαρυγὴ τῶν ἁγίων εἰκόνων, ἂς αἱ ἀσθενεῖς τοῦ φωτὸς ἀκτῖνες... ἐδείκνυον κινουμένας, τὸ σοβαρὸν καὶ ἱεροπρεπὲς τῆς ἐκκλησίας, ἡ παρουσία ἑπτὰ ρασοφόρων, τῶν ἐπισημοτέρων ποιμένων τῆς ἀνατολικῆς τοῦ Κυρίου ἡμῶν ποίμνης, παρίστανον θαυμάσιον ἀπερίγραπτον θέαμα, συγκινητικόν τε καὶ ἐμβριθές.
—Ἅγιοι ἀδελφοὶ καὶ συλλειτουργοί,—είπε πρὸς αὐτοὺς ὁ σοβαρὸς καὶ εὐσεβὴς πατριάρχης, ἀφ’ οὐ προεχώρησαν μέχρι τῶν ἁγίων θυρῶν τοῦ ἱεροῦ βήματος, ἔνθα συνετάχθησαν εἰς κύκλον, ἔχοντες αὐτὸν ἐν τῷ μέσῳ —ἰδοὺ συνήλθομεν ἐν τῷ Ναῷ τοῦ Θεοῦ, οὐδεὶς ἄλλος μᾶς βλέπει εἰμὴ ὁ ἀκοίμητος αὐτοῦ ὀφθαλμὸς καὶ οὐδὲν ἄλλο οὕς μᾶς ἀκούει, εἰμὴ τὸ οὕς τοῦ κλίνοντος αὐτὸ εἰς τὰς δεήσεις καὶ τῶν δικαίων καὶ ἁμαρτωλῶν. Πρὸ μικροῦ ἀπευθύναμεν ἀφορισμὸν ἀκούσιον κατὰ τῶν ἐπαναστάντων ἀδελφῶν ἡμῶν χριστιανῶν, τῶν ὑπὸ τὴν σημαίαν σταυροῦ μαχομένων ὑπὲρ πίστεως καὶ πατρίδος. Ὁ Σωτὴρ ἡμῶν ἐνετείλατο ἡμῖν τὸ «εὔχεσθε καὶ μὴ καταρᾶσθε», ἡμεῖς δὲ κατηράσθημεν ἔργον ἅγιον, πρᾶξιν θείου μαρτυρίου θυμάτων ἱερῶν ὑπὲρ πίστεως τοῦ Χριστοῦ προσφερθέντων εἷς ὁλοκαύτωσιν, κατηράσθημεν τοὺς τὸν βαρὺν ζυγὸν τῆς δουλείας ἀπωθήσαντας, ἵνα ἐλευθερώσωσι τὴν πατρίδα ἀπὸ τοὺς ὑβριστὰς τῆς ἁγίας ἡμῶν πίστεως καὶ τοὺς καταπιεστὰς τῆς ἐθνικότητος ἡμῶν. Ὅθεν ὁ ἀκοντισθεὶς παρ’ ἡμῶν ἀφορισμὸς κατ’ αὐτῶν οὐ μόνον ἐπιβαρύνει τὸν τράχηλον ἡμῶν, ἀλλὰ καὶ τοὺς ἀγωνιζομένους κατέθλιψε, καὶ τοὶ ἀκούσιος, δι' ὃ ὀφείλομεν ἵνα ἄρωμεν αὐτὸν τὴ παρακλήσει τοῦ παναγίου πνεύματος.
—Ἂλλ’ ἡμεῖς, παναγιώτατε πατριάρχα, ἐπράξαμεν ἔργον ἀκούσιον, ὑπετάχθημεν εἰς τὴν βίαν καὶ εἰς τὴν ἀνάγκην, ἵνα μὴ ἐρεθίσωμεν τὴν ὀθωμανικὴν κυβέρνησιν εἰς μείζονας κατὰ τῶν χριστιανῶν κακώσεις, — ἀπεκρίθη ὁ μακάριος καὶ φιλόκαλος Ἐφέσου, ἀπομάξας δάκρυ συμπαθείας καὶ μετανοίας συγχρόνως.
—Ἀληθῶς ἐπράξαμεν ἔργον ἀκούσιον,—υπέλαβεν ὁ ἀοίδιμος πατριάρχης, — ἀληθῶς, ἐνῷ ὑπεγράφομεν τὸν ἀφορισμὸν ἐνώπιον τῆς ἐξουσίας, αἱ καρδίαι ἡμῶν ἠύχοντο, καὶ μολαταῦτα πρέπει νὰ τὸν λύσωμεν.
Ἀκούσατε ἀδελφοί! Τὸ μεσονύκτιον τοῦ παρελθόντος σαββάτου, ἀφοῦ ὁ διάκονός μου μοὶ ἀνέγνω τὸ μεσονυκτικόν, ἐπορευόμην εἰς τὴν κλίνην μου, ὅτε δ’ ἔκλεισα τὴν θύραν τοῦ κοιτῶνος μου, καὶ ἐπλησίασα ὀλίγα βήματα πρὸς αὐτήν, μορφὴ φωτεινὴ ὤφθη αἴφνης ἐνώπιον μου. «Ἑτοιμάσου, μοὶ εἶπεν, εἰς τὸ μαρτύριον, εὐλόγησον οὕς κατηράσθης καὶ μιμήθητι τὸν Χριστόν, τὸν ὑπὲρ τῆς σωτηρίας τῶν ἀνθρώπων ἀποθανόντα ἐπὶ σταυροῦ, τὸ μαρτύριόν σου ἔσεται εἰς σωτηρίαν τῶν πιστῶν.» Ἐν τῇ ἐκπλήξει μου ἡ φωτεινὴ μορφὴ ἐγένετο ἄφαντος. Ἡ φωνὴ ὑπῆρχε τοσοῦτον ἁρμονικὴ καὶ πραεία, ὥστε εἰσέδυ ἐν τῇ καρδίᾳ μου ὡς ἡδύτατον βάλσαμον. Ὅλην ἐκείνην τὴν νύκτα διῆλθον ἐν προσευχῇ καὶ ἡ ψυχή μου ὑπῆρχε πλήρης ἀγαλλιάσεως, ἤδη δὲ περιμένω ἀνυπομόνως τὸ μαρτύριον, μαρτύριον εἰς σωτηρίαν τῶν χριστιανῶν.
—Οἱ ἀρχιερεῖς ἐθεώρουν ἐν πλήρει σιγῇ καὶ κατανύξει τὸν πατριάρχην τῆς ἀνατολικῆς ἐκκλησίας περιβρεχόμενοι ὑπὸ δακρύων, δακρύων ἱερῶν, δακρύων εὐσεβείας, ἀπορρεόντων ἐκ καρδιῶν ἀγάπης μεστῶν πρὸς τὸ ἔθνος των.
—Ἄγωμεν,—υπέλαβεν ὁ θεῖος Γρηγόριος,— τὸ μαρτύριόν μου θέλετε ἀκολουθήσει καὶ ἡμεῖς ἀδελφοὶ μετὰ μικρόν, ἵνα γείνη, πλήρης ἡ θυσία. Ἅγιε Νικομήδειας, εἶπεν ἀποβλέψας πρὸς αὐτόν, σὺ εἶσαι ὁ νεώτερος πάντων ἡμῶν, ἄναψε τὰς λαμπάδας τῆς ἁγίας τραπέζης.
Ὁ σεβάσμιος ἱεράρχης ἔδραμε προθύμως καὶ λαβῶν κηρίον τὸ ἤναψε, καταβιβάσας τὴν κανδήλαν τοῦ σταυροῦ καὶ εἰσῆλθεν εἰς τὸ ἅγιον βῆμα, ὅπερ ἐν ἀκαρεὶ ἐγένετο κατάφωτον.
Ἐνδυθῆτε τὰς ἱερατικὰς ὑμῶν στολάς, εἶπεν ὁ πατριάρχης,— καὶ συγχρόνως ἐνεδύετο καὶ οὗτος, ὑπὸ τοῦ ἁγίου Νικομήδειας βοηθούμενος. Εἰσελθόντων ἁπάντων ἐν τῷ ἱερῷ βήματι, ὁ παναγιώτατος πατριάρχης ἔστη κατὰ πρόσωπον τῆς ἁγίας τραπέζης, οἱ δὲ σεβασμιότατοι ἀρχιερεῖς περιεκύκλωσαν αὐτὸν πέριξ αὐτῆς ἱστάμενοι. Μετὰ τὸ «Εὐλογητὸς ὁ Θεὸς ἡμῶν» καὶ μετὰ σύντομον ἀκολουθίαν, λαβῶν ὁ πατριάρχης τὸν ἀφορισμὸν ἔθεσεν αὐτὸν ἐπὶ ἑνὸς τρίποδος παρὰ τὴ ἁγία Τραπέζη, εἶτα:
«Θεὲ παντοκράτωρ, ἀνεφώνησε, πανάγαθε, Σὺ ὁ ἀποστείλας τὸν μονογενῆ σου υἱὸν τὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστὸν εἰς τὸν κόσμον, ἵνα λάβη σάρκα, διὰ πνεύματος ἁγίου παρὰ τῆς ἀειπαρθένου Μαρίας καὶ ν’ ἀποθάνη ἐπὶ τοῦ σταυροῦ ὑπὲρ ἡμῶν, συγχώρησον πρῶτον ἡμῖν τοῖς ἠμαρτηκόσι σοὶ διὰ τῆς παραβάσεως τῆς ἐντολῆς τοῦ μονογενοῦς σου υἱοῦ, τοῦ ἐντειλαμένου ἡμῖν «Εὔχεσθε καὶ μὴ καταρᾶσθε». Εἶτα καθὰ δέδωκας ἡμῖν ἐντολὴν τοῦ δεσμεῖν καὶ λύειν, καταλύομεν τὸν ἀφορισμὸν τοῦτον, ὀν ἀκουσίως ἀπηυθύναμεν κατὰ τοῦ χριστεπώνυμου ποιμνίου σου. Ναί, Κύριε βασιλεῦ, ἐπάκουσον ἡμῶν καὶ ἐνίσχυσον καὶ σῶσον αὐτὸ τῷ βραχιωνὶ σοῦ τῷ ὑψηλῷ, ὅτι δεδοξασμένος ὑπάρχεις σὺν τὼ μονογενεῖ σου υἱῷ καὶ τῷ παναγίῳ σου πνεύματι νῦν καὶ ἀεὶ καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων, ἀμήν.»
Μετὰ τὴν ἐκφώνησιν ταύτην, λαβῶν μίαν τῶν λαμπάδων τῆς ἁγίας τραπέζης ἐνέπρησε τὸν ἀφορισμόν, ὅστις κατέπεσεν εἰς σποδὸν πρὸ τῶν ποδῶν αὐτοῦ.
Ἀπεκδυθέντων τῶν ἁγίων τούτων ποιμένων τὰς ἱερατικὰς αὐτῶν στολάς, ὁ ναὸς ἔμεινεν αὔθις φωτιζόμενος διὰ τοῦ ἀμυδροῦ φωτός των δύω κανδηλῶν, σβεσθεισῶν τῶν λαμπάδων τῆς ἁγίας τραπέζης. Προπορευόμενος δὲ ὁ θεῖος Γρηγόριος ἠνέωξε τὴν θύραν καὶ παρακολουθούμενος ὑπὸ τῶν μακαρίων ἱεραρχῶν ἐξῆλθε τοῦ ναοῦ καὶ κλείσας αὐτὴν αὔθις ἀνῆλθεν εἰς τὸ συνοδικὸν μετ’ αὐτῶν.
Μεθ’ ἡμέρας ἐξ ὁ ἱερὸς οὗτος ἀμνὸς ἐκρέματο ὡς κακοῦργος εἰς τὰ πρόθυρα τῆς μεγάλης τοῦ Χριστοῦ ἐκκλησίας ἄπνοος, ἔχων ἐστραμμένους τοὺς ὀφθαλμοὺς πρὸς τὸν οὐρανόν, τὰ δὲ χείλη ἡμιηνεωγμένα ὡς νὰ παρεκάλει τὸν οὐράνιον πατέρα ὑπὲρ τῆς ἀπελευθερώσεως ἁπάσης τῆς ἑλληνικῆς φυλῆς»
(ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΡΑΜΦΟΣ, Γρηγόριος Ε΄, Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως,1746-1821.Τα κατὰ τὸν ἀοίδιμον πρωταθλητὴν τοῦ ἱεροῦ τῶν Ἑλλήνων ἀγῶνος τὸν Πατριάρχην Κωνσταντινουπόλεως Γρηγόριον τὸν Ε’ /Καταταχθέντα μέν, διορθωθέντα καὶ ὑπομνηματισθέντα ὑπὸ τοῦ καθηγητοῦ Γ. Γ. Παπαδοπούλoυ συλλεγέντα δὲ καὶ ἐκδοθέντα ὑπὸ Γ. Π. Ἀγγελοπούλου, Eν Ἀθήναις. Παρὰ τῷ Ἐθνικῷ Τυπογραφείω,1865).
πηγή
Ρωμαίικο οδοιπορικό

ΖΑΛΟΓΓΟ _ Συγκλονιστική μαρτυρία για επιζήσασα Σουλιώτισσα (σπάνιο ηχητικό ντοκουμέντο)

 

 

Εν όψει της εθνικής επετείου της 25ης Μαρτίου, το Κέντρο Ερευνών Λάκκας Σουλίου τιμά την ηρωική θυσία των γυναικών του Ζαλόγγου με ένα σπάνιο ηχητικό ντοκουμέντο.

Στο σπάνιο αυτό ηχητικό ντοκουμέντο, ο αείμνηστος Θεόδωρος Τζίμας, από το χωριό Καταμάχη της Λάκκας Σουλίου Ιωαννίνων, εξιστορεί τη συγκλονιστική ιστορία της προγιαγιάς του (το όνομά της παραμένει άγνωστο), η οποία ως βρέφος ρίχτηκε από τη μάνα της με τη σαρμανίτσα στον γκρεμό του Ζαλόγγου, στις 18 Δεκεμβρίου του 1803, προκειμένου να μην πέσουν στα χέρια των Τουρκαλβανών που τις κυνηγούσαν.

Η σαρμανίτσα, όμως, σκάλωσε στα κλαδιά ενός δέντρου και το βρέφος σώθηκε. Από την πτώση, γδάρθηκε στο κεφάλι, σε τέτοιο βαθμό που ένα μεγάλο μέρος του δέρματος του κεφαλιού έλειπε. Οι Τουρκαλβανοί εντόπισαν το τραυματισμένο βρέφος, το διέσωσαν και το έστειλαν στην Αλβανία. Εκεί τοποθέτησαν στο κεφάλι του παιδιού κομμάτι από φλοιό κολοκύθας, στο σημείο του δέρματος που έλειπε.

Μετά από κάποια χρόνια, η νεαρή πια Σουλιώτισσα που επέζησε της πτώσης από το Ζάλογγο, έγινε υπηρέτρια σε έναν αγά στο χωριό Λιβιάχοβο (σήμερα Άγιος Ανδρέας), στην περιοχή της Λάκκας Σουλίου. Στη συνέχεια, παντρεύτηκε τον Γιάννη Τζίμα στο γειτονικό χωριό Καταμάχη (τότε Γράσδενη), όπου και έμεινε για το υπόλοιπο της ζωής της. Μία μέρα, καθώς η νύφη της την ξεψείριζε, αποκαλύφθηκε η μεγάλη ουλή που είχε στο κεφάλι της και έτσι η ηλικιωμένη πια Σουλιώτισσα άρχισε να εξιστορεί τη συγκλονιστική ιστορία που έζησε ως παιδί...

 

Απομαγνητοφωνημένα λόγια του Θεόδωρου Τζίμα:

"Τότε είναι στον πόλεμο του Σουλίου, όταν κατέρρευσε το Σούλι και πήγαν στον χορό του Ζαλόγγου, κάτω που έριχναν τα παιδιά από κάτω, που χόρευαν και τα έριχναν κι έπεφταν κι αυτοί μαζί, την προσβάβω (προγιαγιά) μου την έριξαν εκεί (στο Ζάλογγο) και έπεσε καταγής μέσα στα κλαριά με τη σαρμανίτσα μαζί και σταμάτησε εκεί και της έφυγε εδώ η πέτσα του κεφαλιού όλη, η μισή… Οι Τούρκοι τότε έκαναν έρευνα, βρήκαν τα παιδάκια τα μικρά, όσα ήταν που ζούσαν, εκείνα που τα έριχναν κάτω, τα πήραν. Την πήραν την προσβάβω μου και την πήγαν στην Αλβανία και τη γέρεψαν (γιάτρεψαν). Της έβαλαν κολοκυθένια πέτσα.

- Σαν πλαστική είναι αυτό το πράγμα… Σαν πλαστική της κάνανε.

Και γέρεψε και έπειτα ήτανε υπηρέτρια. Την είχε ένας αγάς εδώ πέρα, στο Λιβιάχοβο, από του Τάσσιου εννοείται. Και παντρεύτηκε και ήρθε εδώ (στην Καταμάχη). Ήρθε εδώ, πήρε (παντρεύτηκε) τον προσπάππου μου, τον Γιάννη Τζίμα. Η βάβω (γιαγιά) μου η άλλη πήγε και... που την είχε νύφη αυτή τη βάβω μου, πήγε και την ψείριζε, τότε ο κόσμος είχαν ψείρες πολλές.

- Ε βέβαια, τότε ο κόσμος...

Και την ψείριζε… Τηράει (κοιτάει) εδώ:

- Μωρή μάνα, της είπε, τι είχες πάθει εδώ;

- Α παιδάκι μου, της είπε, εγώ από το Σούλι. Τότε με έριξε η μάνα μου από κάτω.

- Λέει όταν πέσανε οι Σουλιώτισσες κάτω, ε;

- Ναι, έπεσαν, τότε που έπεφταν οι Σουλιώτες, ναι κάτω".

--

Το ηχητικό ντοκουμέντο ηχογραφήθηκε το 1974-1975 στην Καταμάχη Λάκκας Σουλίου Ιωαννίνων.

Ευχαριστούμε θερμά τον κύριο Παύλο Τζίμα, εγγονό του αείμνηστου Θεόδωρου Τζίμα, για την ευγενική παραχώρηση του ηχητικού αποσπάσματος.

Πηγές εικόνων:

- "Ο χορός του Ζαλόγγου" ή "Οι Σουλιώτισσες" του Claude Pinet, ελαιογραφία σε καμβά, Αθήνα, Μουσείο Μπενάκη.

- Φωτογραφική σύνθεση του Ηλία Περγαντή για τον χορό του Ζαλόγγου.

- "Ο χορός του Ζαλόγγου", έργο του Ανδρέα Βρανά.

- Οι Σουλιώτισσες" του Ary Scheffer.

- Φωτογραφία του μνημείου του Ζαλόγγου από το σχετικό λήμμα της Wikipedia.

--

Επιμέλεια: Κέντρο Ερευνών Λάκκας Σουλίου

Μάρτιος 2026

Τρελογιάννης

Στις 14 Μαρτίου 1957 ο Ευαγόρας Παλληκαρίδης περνάει στο πάνθεο των Εθνομαρτύρων

Ο Ευαγόρας Παλληκαρίδης ήταν ένας από γνωστότερους ήρωες του κυπριακού απελευθερωτικού Αγώνα του 1955-1959 με ιδιαίτερα ενεργό συμμετοχή στην Ε.Ο.Κ.Α. Είναι ο τελευταίος από τους αγωνιστές που ανέβηκε στο ικρίωμα της αγχόνης.

Ο Ευαγόρας Παλληκαρίδης γεννήθηκε στο χωριό Τσάδα Πάφου στις 27 Φεβρουαρίου 1938. Φοίτησε στο Δημοτικό Σχολείο Τσάδας και στη Νεοφύτειο Αστική Σχολή Κτήματος. Συνέχισε τις σπουδές του στο Ελληνικό Γυμνάσιο Πάφου. Παιδί πολύ προικισμένο, άφησε ένα πλούσιο πνευματικό έργο. Η δράση του για την απελευθέρωση της Κύπρου άρχισε τον Ιούνιο του 1953 κατά τους εορτασμούς για τη στέψη της Βασίλισσας Ελισάβετ. Κατέβασε από τα προπύλαια του σταδίου της πόλης την αγγλική σημαία και πρωτοστάτησε στην οργάνωση μεγάλης διαδήλωσης, με αποτέλεσμα τη ματαίωση των εορτασμών.

Όταν οι συλληφθέντες σχετικά με το πλοιάριο Άγιος Γεώργιος μεταφέρονταν στο δικαστήριο, ο Ευαγόρας με είκοσι φίλους του όρμησαν εναντίον των αστυνομικών, για να τους αποσπάσουν από τα χέρια τους. Στις 22 Ιουνίου 1955 ηγήθηκε της ομάδας επίθεσης εναντίον του δικαστηρίου Πάφου κα ιστη συνέχεια εναντίον του Άγγλου Διοικητή Κρην Μπέη.



Τον Νοέμβριο του 1955, σε μαθητική διαδήλωση, κτύπησε Άγγλους στρατιώτες ελευθερώνοντας από τα χέρια τους συμμαθητή του. Συνελήφθη και διατάχθηκε να παρουσιαστεί σε δίκη στις 6 Δεκεμβρίου. Για να αποφύγει την καταδίκη κατέφυγε στη Μονή του Αγίου Νεοφύτου την προηγουμένη της δίκης και ενώθηκε με την ανταρτική ομάδα της περιοχής στην τοποθεσία Άππης, μεταξύ Κισσόνεργας-Τάλας. Μετά τα γεγονότα αυτά επικηρύχθηκε με το ποσό των 5.000 λιρών. Τον Μάρτιο του 1956 προοωθήθηκε σε κρησφύγετο στο δάσος κοντά στο χωριό Λύσος προς την περιοχή Άγιος Γεώργιος. Πήρε μέρος σε πολλές επιθέσεις και δολιοφθορές εναντίον των Άγγλων στην περιοχή αυτή. Συλλαμβάνεται ως μέλος της νεολαίας της ΕΟΚΑ, επειδή συμμετείχε σε παράνομη πορεία.

Στις 18 Δεκεμβρίου 1956 συλλαμβάνεται εκ νέου και κατηγορείται για κατοχή και διακίνηση παράνομου οπλισμού. Η δίκη του ορίζεται για τον Μάρτιο του 1957.

Στον δικαστή που του ανακοίνωσε την καταδίκη του, είπε: «Ξέρω ότι θα με κρεμάσετε. Ό,τι έκαμα, το έκαμα ως Έλλην Κύπριος που αγωνίζεται για την Ελευθερία του».




Την επομένη της καταδίκης του Παλληκαρίδη σε θάνατο, ο κόσμος ξεσηκώνεται για να σώσει τον νεαρό μαθητή. Οι εκκλήσεις για την απονομή χάριτος από την Ελλάδα, την Αγγλία και τις Ηνωμένες Πολιτείες απορρίπτονται από τον άγγλο κυβερνήτη Τζον Χάρντινγκ και την αγγλική διπλωματία.

Το τελευταίο του γράμμα συγκλονίζει και αποτελεί σύμβολο θάρρους και τόλμης:

«Θ' ακολουθήσω με θάρρος τη μοίρα μου. Ίσως αυτό να 'ναι το τελευταίο μου γράμμα. Μα πάλι δεν πειράζει. Δεν λυπάμαι για τίποτα. Ας χάσω το καθετί. Μια φορά κανείς πεθαίνει. Θα βαδίσω χαρούμενος στην τελευταία μου κατοικία. Τι σήμερα, τι αύριο; Όλοι πεθαίνουν μια μέρα. Είναι καλό πράγμα να πεθαίνει κανείς για την Ελλάδα. Ώρα 7:30. Η πιο όμορφη μέρα της ζωής μου. Η πιο όμορφη ώρα. Μη ρωτάτε γιατί.»



Τα μεσάνυχτα της 13ης Μαρτίου 1957 οδηγείται στην αγχόνη. Τραγουδά τον Εθνικό Ύμνο. Δύο λεπτά αργότερα, όταν ξημερώνει η 14η Μαρτίου, η καταπακτή ανοίγει και ο Ευαγόρας Παλληκαρίδης περνά στην αιωνιότητα.

Ήταν ο νεαρότερος αλλά και ο τελευταίος αγωνιστής που απαγχονίστηκε από τους Βρετανούς. Ο τάφος του βρίσκεται στα Φυλακισμένα Μνήματα στη Λευκωσία.

Η μαρτυρία του δημίου του που συγκλονίζει

Ο Κύπριος καλλιτέχνης Νίκος Κοντζιαμάνης φιλοτέχνησε τον αδριάντα του Ευαγόρα Παλληκαρίδη στο «Ελληνικό Γυμνάσιο Πάφου» (περίπου 1985). Αφηγείται:

«Όταν ήμασταν σχεδόν τελειωμένοι από το άγαλμα, ένα παιδί που εργαζόταν στο χυτήριο στο Λονδίνο είχε συναντήσει σε μια από τις εξόδους του, σε μπυραρία του Λονδίνου, κάποιον Ιρλανδό και συζητούσαν για τη δουλεία του νεαρού στο χυτήριο και τον κάλεσε να πάει να δει. Ο Ιρλανδός, μόλις είδε τον ανδριάντα του Παλληκαρίδη, είπε: «Τώρα που τον βλέπω, τον θυμάμαι. Είναι ο μικρός, ο πιο μικρός απ’ αυτούς που έχω απαγχονίσει…Εκείνο που μου είχε κάνει εντύπωση, απ’ όλους τους απαγχονισθέντες, είναι η στάση του…Σα να αψηφούσε τα πάντα, σα να μας υποτιμούσε και δεν υπολόγιζε κανέναν. Σα να μην πήγαινε να τον κρεμάσουν… Πραγματικά μας είχε αφήσει άναυδους όλους. Βεβαίως και τα άλλα παιδιά που πήγαν στην αγχόνη είχαν το ίδιο θάρρος, αλλά ειδικά στην περίπτωση του Παλληκαρίδη, που ήταν και ο πιο νεαρός, εντυπωσίασε τους πάντες, ακριβώς γι’ αυτή τη στάση του.»

πηγή 

Τρελογιάννης